Kategoria zagrożenia ludzi ZL I–ZL V: jak klasyfikować budynek

Kategorię ZL przypisuje się strefie pożarowej, nie całemu budynkowi

Podstawą klasyfikacji jest § 209 rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Ust. 1 dzieli budynki oraz części budynków stanowiące odrębne strefy pożarowe, z uwagi na przeznaczenie i sposób użytkowania, na trzy grupy: ZL (mieszkalne, zamieszkania zbiorowego i użyteczności publicznej), PM (produkcyjne i magazynowe) oraz IN (inwentarskie).

Kluczowe są słowa „części budynków stanowiące odrębne strefy pożarowe”. W małym budynku jednofunkcyjnym strefa i budynek to często to samo. W galerii handlowej z biurami, hotelem i garażem podziemnym każda strefa pożarowa dostaje własną kwalifikację, a wymagania dla konstrukcji, przegród i ewakuacji wynikają z zestawienia tych kwalifikacji. Definicję strefy pożarowej zawiera § 226: jest nią budynek albo jego część oddzielona elementami oddzielenia przeciwpożarowego bądź pasami wolnego terenu o odpowiedniej szerokości.

Jakie są kategorie ZL i czym się różnią?

Zgodnie z § 209 ust. 2 strefy pożarowe ZL zalicza się do jednej albo do więcej niż jednej z pięciu kategorii zagrożenia ludzi:

• ZL I: zawierające pomieszczenia przeznaczone do jednoczesnego przebywania ponad 50 osób niebędących ich stałymi użytkownikami, a nieprzeznaczone przede wszystkim do użytku ludzi o ograniczonej zdolności poruszania się.
• ZL II: przeznaczone przede wszystkim do użytku ludzi o ograniczonej zdolności poruszania się, takie jak szpitale, żłobki, przedszkola, domy dla osób starszych.
• ZL III: użyteczności publicznej, niezakwalifikowane do ZL I i ZL II.
• ZL IV: mieszkalne.
• ZL V: zamieszkania zbiorowego, niezakwalifikowane do ZL I i ZL II.

ZL I czy ZL III? O kwalifikacji decydują osoby spoza stałych użytkowników

Granica między ZL I a ZL III przebiega przez dwa warunki jednocześnie: w strefie jest pomieszczenie przeznaczone dla ponad 50 osób i osoby te nie są jego stałymi użytkownikami. Open space na 200 pracowników w biurowcu nie tworzy ZL I, bo pracownicy znają budynek i jego drogi ewakuacyjne. Sala konferencyjna na 80 miejsc dla gości z zewnątrz w tym samym biurowcu tworzy ZL I dla strefy, w której się znajduje.

Typowe strefy ZL I to galerie handlowe, kina, hale widowiskowo-sportowe, stadiony, sale wystawowe, restauracje i hale dworcowe. ZL III obejmuje użyteczność publiczną bez takich pomieszczeń: biura, urzędy, szkoły czy przychodnie. Liczbę osób ustala się z projektu technologicznego. Gdy on jej jednoznacznie nie określa, projektanci sięgają po wskaźniki z § 236 ust. 6 (np. 1 m²/osobę dla sal konferencyjnych i lokali gastronomiczno-rozrywkowych, 4 m²/osobę dla pomieszczeń handlowo-usługowych). Przepis formalnie służy wymiarowaniu dróg ewakuacyjnych, ale daje obronny punkt odniesienia.

ZL II opiera się na słowach „przede wszystkim”. Szpital z oddziałami łóżkowymi jest ZL II bez dyskusji. Przychodnia, w której pacjenci poruszają się samodzielnie, zwykle tego kryterium nie spełnia i trafia do ZL III. Takie rozstrzygnięcie powinno jednak wynikać z analizy profilu użytkowników, a nie z chęci złagodzenia wymagań. ZL V to hotele, hostele, domy studenckie i internaty; hotel z salą bankietową dla ponad 50 gości ma w strefie tej sali ZL I.

Budynek wielofunkcyjny: kilka kategorii ZL w jednym obiekcie

W dużych obiektach wielofunkcyjnych klasyfikacja jest decyzją projektową, a nie formalnością. Przepisy dają tu kilka reguł, które trzeba stosować łącznie:

• § 209 ust. 5: strefa pożarowa zaliczona do więcej niż jednej kategorii zagrożenia ludzi powinna spełniać wymagania określone dla każdej z tych kategorii.
• § 212 ust. 6: w budynku wielokondygnacyjnym, którego kondygnacje są zaliczone do różnych kategorii ZL lub PM, klasy odporności pożarowej określa się dla poszczególnych kondygnacji odrębnie.
• § 212 ust. 7: klasa odporności pożarowej części budynku nie powinna być niższa od klasy części położonej nad nią, a dla części podziemnej nie niższa niż „C”.
• § 212 ust. 8: pomieszczenia produkcyjne, magazynowe lub techniczne niepowiązane funkcjonalnie z częścią ZL powinny stanowić odrębną strefę pożarową z odrębnie ustaloną klasą odporności pożarowej.
• § 212 ust. 9: pomieszczenia ze zbiornikami wody i pompami do celów przeciwpożarowych, maszynowniami wentylacji pożarowej oraz rozdzielniami zasilającymi urządzenia niezbędne podczas pożaru powinny stanowić odrębną strefę pożarową.
• § 210: części budynku wydzielone ścianami oddzielenia przeciwpożarowego w pionie, od fundamentu do przekrycia dachu, mogą być traktowane jako odrębne budynki.

Wydzielać strefy czy łączyć funkcje? Kompromis, który trzeba policzyć

W obiektach, nad którymi pracujemy w F&K (centra handlowe z częścią biurową, obiekty sportowe, węzły komunikacyjne, szpitale), zawsze wraca to samo pytanie: czy funkcje rozdzielić na strefy o jednej kategorii, czy przyjąć strefę mieszaną. Wspólna strefa ZL I i ZL III upraszcza architekturę, bo znikają ściany i drzwi oddzielenia przeciwpożarowego, ale cała strefa podlega wymaganiom ostrzejszej kategorii, w tym krótszym dojściom ewakuacyjnym.

Wydzielenie funkcji daje z kolei pole do optymalizacji: część biurowa zachowuje dłuższe dojścia ZL III, a wymagania ZL I obejmują tylko strefę z salą konferencyjną lub gastronomią. Wybór opiera się na zestawieniu kosztów zamknięć przeciwpożarowych, oddymiania i długości dróg ewakuacyjnych. Decyzję warto podjąć na etapie koncepcji, bo późna zmiana kwalifikacji strefy przenosi się na konstrukcję i instalacje.

Jak kategoria ZL i grupa wysokości wyznaczają klasę odporności pożarowej?

Drugą zmienną jest grupa wysokości z § 8. Wysokość mierzy się zgodnie z § 6. Dla budynków mieszkalnych przepis wprowadza równoległe kryterium liczby kondygnacji nadziemnych:

• niskie (N): do 12 m włącznie nad poziomem terenu lub mieszkalne o wysokości do 4 kondygnacji nadziemnych włącznie,
• średniowysokie (SW): ponad 12 m do 25 m włącznie nad poziomem terenu lub mieszkalne o wysokości ponad 4 do 9 kondygnacji nadziemnych włącznie,
• wysokie (W): ponad 25 m do 55 m włącznie nad poziomem terenu lub mieszkalne o wysokości ponad 9 do 18 kondygnacji nadziemnych włącznie,
• wysokościowe (WW): powyżej 55 m nad poziomem terenu.

Wymagana klasa odporności pożarowej według § 212 ust. 2

Dla budynku zaliczonego do jednej kategorii ZL wymaganą klasę odporności pożarowej określa tabela w § 212 ust. 2. Klasy „A” do „E” charakteryzuje § 216, który przypisuje im klasy odporności ogniowej konstrukcji, stropów i ścian.

• Budynek niski (N): ZL I „B”, ZL II „B”, ZL III „C”, ZL IV „D”, ZL V „C”.
• Budynek średniowysoki (SW): ZL I „B”, ZL II „B”, ZL III „B”, ZL IV „C”, ZL V „B”.
• Budynek wysoki (W): „B” we wszystkich kategoriach ZL.
• Budynek wysokościowy (WW): ZL I „A”, ZL II „A”, ZL III „A”, ZL IV „B”, ZL V „A”.

Kiedy klasę odporności pożarowej można obniżyć?

§ 212 ust. 3 dopuszcza obniżenie klasy w budynkach ZL I, ZL II i ZL III: przy jednej kondygnacji nadziemnej do klasy „D”, a przy dwóch kondygnacjach do „C” (ZL I, ZL II) lub „D” (ZL III), gdy strop nad pierwszą kondygnacją nadziemną leży nie wyżej niż 9 m nad terenem.

§ 214 pozwala obniżyć klasę o jedną w budynkach wyposażonych w stałe samoczynne urządzenia gaśnicze wodne, z wyjątkiem budynków ZL II oraz wielokondygnacyjnych budynków wysokich i wysokościowych. Jeżeli część podziemna jest zaliczona do ZL, § 212 ust. 5 każe przy ustalaniu klasy sumować kondygnacje lub wysokość części podziemnej i nadziemnej. Wyjątkiem są części podziemne oddzielone elementami o klasie co najmniej R E I 120 i mające bezpośrednie wyjścia na zewnątrz.

Kategoria ZL wyznacza dopuszczalną powierzchnię strefy pożarowej

Dopuszczalne powierzchnie stref pożarowych ZL podaje § 227 ust. 1:

• ZL I, ZL III, ZL IV, ZL V: 10 000 m² w budynku o jednej kondygnacji nadziemnej, 8000 m² w wielokondygnacyjnym niskim, 5000 m² w średniowysokim, 2500 m² w wysokim i wysokościowym.
• ZL II: 8000 m² w budynku o jednej kondygnacji nadziemnej, 5000 m² w wielokondygnacyjnym niskim, 3500 m² w średniowysokim, 2000 m² w wysokim i wysokościowym.

Powiększenie i ograniczenia stref ZL w części podziemnej

Strefa ZL obejmująca podziemną część budynku nie powinna przekraczać 50% powierzchni dopuszczalnej dla pierwszej kondygnacji nadziemnej (§ 227 ust. 2). Ograniczenie nie działa, gdy wyjścia ewakuacyjne z kondygnacji podziemnej prowadzą bezpośrednio na zewnątrz (ust. 3).

§ 227 ust. 4 pozwala powiększyć strefę o 100% przy stałych samoczynnych urządzeniach gaśniczych wodnych, o 100% przy samoczynnych urządzeniach oddymiających uruchamianych systemem wykrywania dymu, a przy obu systemach o 200%. Powiększenie nie obejmuje stref w wielokondygnacyjnych budynkach wysokich i wysokościowych, dlatego w biurowcu wysokim limit 2500 m² jest twardy. Ze strefy ZL II o powierzchni ponad 750 m² w budynku wielokondygnacyjnym trzeba zapewnić ewakuację do innej strefy na tej samej kondygnacji (§ 227 ust. 5).

Ewakuacja: tu kategoria ZL zmienia wymagania najmocniej

Różnice między kategoriami najbardziej widać w parametrach ewakuacji:

• Przejście ewakuacyjne w strefach ZL: do 40 m (§ 237 ust. 1 pkt 1), z możliwością powiększeń z § 237 ust. 5 i 6.
• Dojście ewakuacyjne (§ 256 ust. 3), przy jednym dojściu i przy co najmniej dwóch: ZL I, II i V 10 m i 40 m, ZL III 30 m i 60 m, ZL IV 60 m i 100 m.
• Dwa wyjścia ewakuacyjne z pomieszczenia (§ 238): gdy jest przeznaczone dla ponad 50 osób, a w strefie ZL II dla ponad 30 osób, oraz gdy pomieszczenie w strefie ZL ma powierzchnię ponad 300 m².
• Obudowane klatki schodowe z drzwiami dymoszczelnymi i urządzeniami zapobiegającymi zadymieniu (§ 245): ze strefy ZL II w budynku niskim oraz ze stref ZL I, ZL II, ZL III lub ZL V w budynku średniowysokim.
• Budynki wysokie i wysokościowe (§ 246 ust. 2): klatki schodowe i przedsionki przeciwpożarowe w budynku wysokim dla stref innych niż ZL IV i PM oraz w każdym budynku wysokościowym wyposaża się w urządzenia zapobiegające zadymieniu.

Instalacje i wyposażenie zależne od kategorii ZL

Kategoria ZL działa także poza warunkami technicznymi. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów wiąże z nią m.in. stosowanie hydrantów 25 (§ 19 ust. 1). Na każdej kondygnacji budynku wysokiego i wysokościowego są wymagane z wyjątkiem kondygnacji obejmującej wyłącznie strefę ZL IV, a w budynkach niskich i średniowysokich zależą od kategorii i powierzchni strefy.

To samo rozporządzenie przypisuje jedną jednostkę masy środka gaśniczego 2 kg (lub 3 dm³) na każde 100 m² powierzchni strefy ZL I, ZL II, ZL III lub ZL V niechronionej stałym urządzeniem gaśniczym (§ 32 ust. 3 pkt 1). Pomieszczenia magazynowe lub techniczne o powierzchni ponad 200 m² i gęstości obciążenia ogniowego ponad 500 MJ/m² w strefach ZL I, ZL II, ZL III lub ZL V budynku niskiego albo średniowysokiego wymagają hydrantu 52 przy wejściu (§ 19 ust. 3 pkt 3), z możliwością zastosowania hydrantu 33 do 1000 MJ/m² (§ 19 ust. 4).

Najczęstsze błędy w klasyfikacji ZL w dużych inwestycjach

Przy weryfikacji projektów i ekspertyzach powtarzają się te same potknięcia:

• Jedna kategoria dla całego budynku wielofunkcyjnego, bez analizy stref i funkcji na poszczególnych kondygnacjach.
• Pominięcie sal konferencyjnych, auli, restauracji i stołówek dostępnych dla gości, które przenoszą strefę do ZL I.
• Liczenie grupy wysokości budynku mieszkalnego wyłącznie w metrach, bez sprawdzenia liczby kondygnacji nadziemnych z § 8.
• Zakwalifikowanie strefy z niskimi częściami przylegającymi do dominanty bez ściany oddzielenia przeciwpożarowego z § 210, co przenosi wymagania wyższej części na całą bryłę.
• Magazyny i pomieszczenia techniczne pozostawione w strefie ZL mimo braku powiązania funkcjonalnego (§ 212 ust. 8).
• Zmiana sposobu użytkowania lokalu, np. biura na przedszkole lub klub, bez ponownej kwalifikacji strefy. W budynku istniejącym jest to typowy powód ekspertyzy technicznej z rozwiązaniami zamiennymi.

Stan prawny

Artykuł opisuje wymagania rozporządzenia Ministra Infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Nowe warunki techniczne zmieniają numerację paragrafów; tekst zaktualizujemy po ich ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw.